Prof. dr Tatjana Jovanović Cvetković, stručnjak iz oblasti vinogradarstva(hortikultura) na Poljoprivrednom fakultetu Univerziteta u Banjoj Luci, ističe da je vinova loza izuzetno osjetljiva na bolesti poput pepelnice, plamenjače i botritisa. Sredinom 19. vijeka, uvozom američkih vrsta vinove loze u Evropu, došlo je do širenja štetnika poput filoksere, što je izazvalo katastrofalne posljedice po evropsko vinogradarstvo. Kao odgovor na ovu krizu, naučnici su se okrenuli hibridizaciji radi stvaranja sorti otpornih na štetočine. Međutim, stvaranje sorti koje kombinuju otpornost na bolesti i visok kvalitet grožđa zahtijevalo je više od jednog vijeka intenzivnog oplemenjivačkog rada.
Danas je vinogradarstvo jedan od najvećih korisnika hemijskih sredstava u poljoprivredi. Prema istraživanjima, čak 40% ukupnih pesticida koristi se u vinogradarstvu, a od toga 70% čine fungicidi. Evropska unija je prepoznala ovaj problem i kroz strategiju “Od polja do stola” postavila ciljeve za smanjenje upotrebe hemijskih pesticida za 50% i vještačkih đubriva za 25% do 2030. godine, uz povećanje površina pod ekološkom poljoprivredom na 25%. Jedno od ključnih rješenja je upotreba interspecies hibrida—sorti nastalih ukrštanjem evropske vinove loze (Vitis vinifera) sa drugim vrstama. Ove sorte su otpornije na bolesti i štetočine, što smanjuje potrebu za hemijskim tretmanima. Ipak, postoje izazovi u prihvatanju ovih sorti, uključujući tradicionalne pristupe vinogradara i zakonske regulative koje ograničavaju njihovu upotrebu.
U okviru projekta iTREE, Poljoprivredni fakultet Univerziteta u Banjoj Luci, u saradnji sa Poljoprivrednom zadrugom Smart Village iz Knežice, sprovodi istraživanja na oglednom vinogradu koji obuhvata šest sorti vinove loze. Tri su interspecies hibridi (Morava, Bačka, Panonija), a tri su konvencionalne sorte (Cabernet Franc, Tamjanika, Italijanski Rizling).
Đorđe Grujčić, direktor zadruge Smart Village, ističe da su interspecies hibridi pokazali izuzetnu robusnost i otpornost na biljne bolesti, posebno na plamenjaču. “Ove sorte su imale dobar prijem čak i u sušnim godinama i brzo napreduju,” navodi Grujčić. U prvoj godini berbe, zabilježene su značajne razlike u nivou šećera između sorti. Sorta Bačka, interspecies hibrid, imala je visok nivo šećera od 23%, dok su Morava i Italijanski Rizling imali nivo šećera od 21%. “Ovi rezultati ukazuju na potencijal interspecies hibrida za proizvodnju visokokvalitetnih vina,” dodaje Grujčić. S druge strane, konvencionalne sorte poput Tamjanike pokazale su veću osjetljivost na klimatske uslove i bolesti, što utiče na prinos i kvalitet.
Nikola Vučen, osnivač zadruge Smart Village, govori o porastu vinogradarstva u podkozarskom području u posljednjih 12 godina. U početku su se vinogradari oslanjali na savjete stručnjaka iz susjednih zemalja, ali Vučen naglašava važnost saradnje sa domaćim institucijama i primjene novih tehnologija i sorti prilagođenih lokalnim uslovima. “U našem oglednom vinogradu, uz konsultacije sa Poljoprivrednim fakultetom, primjenjujemo nove tehnologije i fokusiramo se na interspecies hibride koji su otporniji i ekonomičniji za uzgoj,” navodi Vučen. Planiraju da kompletnu proizvodnju vina u budućnosti realizuju u Knežici, koristeći znanje stečeno kroz projekat iTREE. Kroz ove aktivnosti, žele da mladim vinogradarima ponude rezultate istraživanja i praktična iskustva, pružajući im sveobuhvatne savjete za uspješan uzgoj i proizvodnju vina.
Prof. dr Tatjana Jovanović Cvetković ističe da je neophodno raditi na promociji interspecies hibrida i edukaciji vinogradara o njihovim prednostima. Takođe, potrebno je prilagoditi zakonske okvire kako bi se omogućila šira upotreba ovih sorti. Marketing koji ističe manju upotrebu pesticida i održivost ovih sorti može pomoći u njihovoj prihvaćenosti na tržištu. Kroz sinergiju nauke i prakse, projekat iTREE predstavlja značajan korak ka održivom vinogradarstvu u regionu. Ove aktivnosti mogu doprinijeti smanjenju ekološkog otiska vinogradarske proizvodnje, povećanju ekonomske isplativosti i usklađivanju sa evropskim standardima održive poljoprivrede.
Đorđe Grujčić dodaje da su u prvoj godini berbe interspecies hibridi pokazali bolje rezultate u pogledu nivoa šećera i otpornosti na bolesti u odnosu na konvencionalne sorte. “Sorta Bačka je imala nivo šećera od 23%, što je značajno više u odnosu na Moravu i Italijanski Rizling koji su imali 21%. Ovi podaci su od velike važnosti za proizvođače koji teže proizvodnji kvalitetnih vina uz smanjenu upotrebu hemijskih sredstava,” ističe on. Kroz projekat iTREE, zadruga Smart Village planira da nastavi istraživanja i da rezultate podijeli sa zajednicom, čime će doprinijeti razvoju održivog vinogradarstva u regionu.
Pozivamo vinogradare, naučnike, institucije i sve zainteresovane da se uključe u projekte poput iTREE. Zajedničkim naporima možemo doprinijeti održivom razvoju vinogradarstva, zaštiti životne sredine i unapređenju kvaliteta vina u našem regionu.
